Soms zijn brutalistische gebouwen zo vanzelfsprekend in het stadsbeeld aanwezig dat je hun aanstootgevende uitwerking niet meer waarneemt. Je leert er gewoon mee leven. Net zoals een met incompetente collega of een lekkende kraan. In dat geval leiden pensioen of klusjesman tot bevrijding. Met een gebouw gaat dat wat anders.

Zo’n gebouw is Den Haag CS. Doe even mindful en kijk dan eens rustig naar het geheel alsof je het voor de eerste keer ziet. Ogen dicht, boeddha visualiseren en… ogen weer open.
Dat is schrikken. Net als na de ontdekking van een hondendrol in je keuken. En dan is de eerste gedachte natuurlijk: wie heeft dat gedaan?

Het antwoord is makkelijk: De architect is Koen van der Gaast. Hij tekende in 1973 voor het gebouw dat in de toenmalig NS huisstijl het oude station verving. Eens even kijken hoe dat uitpakte.

Het hoofdgebouw bestaat uit een rechtop gezette betonplak die op verpletterende wijze het begrip horizontaliteit verbeeldt. Einde boodschap trouwens. De zijkant doet datzelfde met het begrip verticaal. Een wand van vierkante grindbetonplaten rijst omhoog om daar even betekenisloos te eindigen als hij begon.

Een simplistische boodschap die waarschijnlijk alleen bij fanatieke kruiswoordpuzzelfanaten (scrabbletip) tot verhoogde hersenactiviteit zal leiden. Jammer, want binnen heb je die wel nodig. De achterliggende stationshal biedt, ondanks de simplistische doos-vorm, namelijk talloze mogelijkheden tóch de verkeerde trein te pakken.

Achter die torenpartij en ingangshal van de OV-kathedraal is er weinig ruimte voor optimisme. Wie van beklemmende ruimtes houdt wordt prima bediend. De sporen bevinden zich in een soort betonnen IKEA-verpakking met een laag plafond van groteske betonbalken. De eeuwig grauwe ruimte is op die manier effectief afgeschermd van elke invloed van buiten. Bij de sporen van Den Haag CS is altijd ’s ochtends vroeg halfzes.

Gelukkig kun je naar buiten. Over prachtige ruw betonnen trappen kom je op het busplatform waar het weer vrij spel heeft. De altijd aanwezige wind zorgt ervoor dat zwerfafval ongecontroleerd naar alle denkbare locaties wordt gestuurd. Een fenomeen dat het de ervaringen van wanhopig zoekende buspassagiers wel op een aardige manier verbeeldt. Busstations hebben een treurigheid waar nog nooit architectonische oplossing voor is ontwikkeld, dus je kunt dit de ontwerpers niet kwalijk nemen.

Wel kun je je in het Me-Too tijdperk verbazen over de aanstootgevende vormgeving van de tramlijn. Die verdwijnt over een viaduct in een donker gat halverwege de vliesgevel van de aanliggende bebouwing. Dat wordt regelmatig op perverse wijze gepenetreerd door een glanzend lid van de Haagse OV-vloot dat ongevraagd naar binnen of naar buiten glijdt. De gewillig wachtende vliesgevel houdt gedwee haar glazen schort omhoog, maar wekt niet de indruk daarvan bijzonder te genieten. Een rolbevestigend staaltje van openbare seks zonder weerga. In een overheidsgebouw nota bene.

Den Haag Centraal is zodoende waarschijnlijk het enige gebouw dat het met zijn omgeving doet. De viespeuk staat na 50 jaar nog steeds fier overeind, maar het is nog voor het bereiken van de pensioenleeftijd al flink van aanpassingen voorzien om hem aan de eisen van de tijd aan te passen. Als een architectonische rollator om de licht perverse betonveteraan veilig de toekomst in te sturen.

---

Den Haag Centraal werd in 1973 geopend ter vervanging van oude station. Het is met zijn 12 sporen het grootste kopstation van Nederland. Architect Koen van der Gaast (1923-1993) was huisarchitect van de spoorwegen en ontwierp gedurende zijn lange carrière een groot aantal stations in verschillende stijlen, waaronder die van Eindhoven het iconische station Tilburg. In 2010 werd het station grootschalig verbouwd. De ingrepen zijn goed te herkennen door het gebruik van glas. Hoewel de brutalistische betonarchitectuur had afgedaan is die ruimschoots behouden gebleven (met name aan de achterzijde) zodat er een spannende mix is ontstaan die een ontdekkingsreisje tijdens het wachten zeker rechtvaardigt.