De dood van Elisabeth II heeft heel wat emoties losgemaakt. Dat was het dan ook wel, want verder had het staatshoofd geen invloed van betekenis meer. Wel bijzonder was haar lange regeerperiode. Daardoor vormde ze een zeldzame levende verbinding tussen twee tijdvakken die mentaal al een tijdje op gespannen voet met elkaar staan. Hoewel ze daar als neutraal staatshoofd nooit een woord over heeft gezegd (en dat niet eens mocht trouwens), werd die bijzonderheid soms wel aangegrepen om met vreugde op haar dood te reageren. Die ergernis komt vooral voort uit het de nu populaire veroordeling van het Engelse koloniale verleden. Heel begrijpelijk maar wel verkeerd geadresseerd, want de koningin was als persoon door haar machteloze en bijna karikaturale functie al automatisch voor het leven gecancelled.

Voor die boze mensen is het een troost om te weten dat wij al sinds 1921 een echte anti Engels- koloniale held in ons landschap hebben staan! Wel op het wat minder voor de hand liggende plaats: het Otterlose zand.

Het gaat om Christiaan De Wet, een strijder tegen het Engelse koloniale bestuur in Zuid Afrika. Prachtig natuurlijk zo’n vrijheidsstrijder, maar er is wel een probleempje. Hij stond als Boer aan de wieg van het bekende apartheidsregime, dat zo mogelijk nog ellendigere gevolgen had voor de lokale bevolking dan de overheersing van de Britten. In dat als Boerenoorlog (iets anders dan de omgekeerde vlaggen in de omgeving van Otterlo) bekend staande conflict waren er dus, naar huidige morele maatstaven, 2 slechteriken tegen elkaar aan het strijden.

Dat vonden we rond 1900 echter nog niet en dat gevoel bleef nog lang bestaan. Zo kwam het dat Helene Kröller-Müller (van het bekende museum) met het plan kwam haar held eens in het zonnetje te zetten met een monument. Ze had grote verering voor ‘de mannen die voor hun (sic) vaderland vochten’. Een smetje op het blazoen van deze bijzondere kunstverzamelaarster? Geenszins. Helene koesterde later lichte sympathie voor het nationaal socialisme en ontmoette Hitler zelfs persoonlijk. Ze maakte niet meer me hoe diens troepen het land bezetten, maar haar stenen held wel. Die lieten de anti Britse stenen Boer natuurlijk gewoon staan. Bovendien was hij een gratis propagandapop omdat hij prima paste in het Duitse propagandistische streven de Britten als uitvinders van het concentratiekamp af te schilderen.

Het product van deze nu wat dubieuze denkwereld werd ‘een blijvend monument waar kunst en natuur op zeldzame wijze verenigd zijn’. Die natuur bestond uit het Otterlose Zand omdat het zo op Zuid Afrika leek. Inmiddels zijn beide werelden veranderd. Niet alleen omdat er op de Veluwe nergens autowrakken liggen, maar ook omdat Helene’s stenen eerbetoon in eigen haar museum nu waarschijnlijk niet meer zo welkom zou zijn.

Van enige eigentijdse nuancering van het verleden is bij dit monument dan natuurlijk ook nog niets te merken. Van een wat karikaturale opvatting van heldenverering wel. Op een fiere zuil staat een onbekende dominee van middelbare leeftijd in een ongemakkelijke pose in de wind en probeert krampachtig op Lenin te lijken. Nader je de zuil, dan zie je dat de ritmische motieven op de sokkel eigenlijk portretten zijn. De woeste tronies dragen Kabouter Plop geweren en lijken op zeerovers die tamelijk stompzinnig door hun raampjes gluren. Het is echter geen Studio 100 product, maar een verwijzing naar de De Wet’s strijdmakkers. Typ je hun namen in op Google Maps dan sta je pardoes in een willekeurige Transvaalbuurt in een van onze grotere steden.

Door die overdonderende concentratie Apartheid-architecten zou je denken dat deze paal al lang een steen des aanstoots is geworden. Vreemd genoeg is dat niet het geval. Misschien heeft dat te maken met de onhandige vorm.

Hoe stuntelig en fout ook, de stenen zuil is namelijk met geen mogelijkheid door een goed-en-fout-zeef te drukken. Zelfs als je de held verwijdert en zijn trawanten onder de graffiti spuit krijg je meteen andere ongewenste problemen. De resterende zuil verandert dan ineens in een bovenmaatse WC ontstopper. En zo’n stuk conceptuele kunst hebben ze in het Kröller-Müller natuurlijk al ergens staan. Kolom eraf dan maar. Maar hela, dan houd je een Indonesiche stoepa over. En dat is ook alweer zo’n vervelende bladzijde uit het grote nationale geschiedenis boek.

Een incorrect onding dus. Maar misschien is het dan ook gewoon onzin te proberen om restanten van de geschiedenis dwangmatig te vervormen naar de eisen van je eigen tijd. Het verleden bijt niet. Het geeft je zelfs helemaal geen aandacht. Tenzij je het verdraait en activeert om die zelf te krijgen. Een soort emotionele kolonisatie van het verleden die komende generaties het recht beneemt er kennis van te nemen.

Lastig dus zo’n schema van goed en fout om objecten mee te beoordelen. En bovendien zinloos, want eigenlijk heeft deze vorm van monumentaliteit zich al door zijn vorm gecancelled. Het is een trieste karikatuur van zichzelf. Net als de Britse koningin. Even emotioneel doen en dan weer lekker laten staan dus.

---

Monument de Wet werd in 1915 in opdracht gegeven aan Joseph Mendes da Costa (1863-1939) en in 1921 in het zand geplaatst. De kunstenaar was -net als de Wet zelf- een bekende van het echtpaar Kröller-Müller dat grote bewondering koesterde voor de vrijheidsstrijd van de boeren. Hoewel daar nu wel wat vraagtekens bij geplaatst kunnen worden, was dat destijds wel begrijpelijk.
De Wet’s leven werd bepaald door de boerenoorlogen De 1^e (1880-1881) leidde tot boerenzelfbestuur en de bekendere 2^e (1898-1902) maakte daar weer een einde aan. Die laatste had een gruwelijk karakter door de anonieme vorm van de oorlogsvoering en het interneren van vrouwen en kinderen in concentratiekampen. Kenmerken waardoor hij de twijfelachtige eer kreeg als de eerste moderne oorlog bekend te staan. De Duitse (Namibië) steun aan de boeren verziekte de relaties tussen de toenmalige grootmachten nog verder en is een leuke casus in het verhaal over de rampzalige gevolgen van de koloniale expansie. Wie meer wil weten verwijs ik naar het boek ‘The Boer War’. van Martin Bossenbroek (ook in het Nederlands vertaald). Wie snel een overzicht wil krijgen en de boeren met hun ZZ-top-achtige baarden in actie wil zien verwijs ik naar de gelijknamige serie. Te vinden op Youtube.

Christiaan De Wet (1854 Leeuwkop) stond zijn mannetje werd bekend met verskyn en verdwyn aanvallen die nu onder de wat makkelijker te hanteren term guerellia bekend staan. Na de oorlog werd hij politicus van de Oranje Vrijstaat en werkte mee aan de grondwet van de in 1910 opgerichte Unie van Zuid Afrika die in 1926 zelfbestuur kreeg en als Zuid Afrika zijn eigen twijfelachtige koers begon te volgen. De Wet speelde nog een rol in de Maritz rebellie (een twist die als een strijd tussen rekkelijken en preciezen kan worden gezien), verdween even achter de tralies, en stierf in 1922 in het in het tot DeWetsfontein (naar zijn vader overigens) omgedoopte Klipsdorp. Wie het beeld in Otterlo maar wat magertjes vindt, kan naar Bloemfontein waar de generaal sinds 2014 ook in brons op een paard te bewonderen is.