Soms krijg je een geschenk dat je nooit zou willen hebben en dan nog jaren in de weg staat. Als je zoiets als stad in je maag krijgt gesplitst kan dat een flink probleem opleveren. Je kunt het immers niet in de kelder mikken en weer afstoffen en snel weer opstellen als de trotse gever per ongeluk weer langs komt. Dit overkwam Arnhem in de jaren ’60 toen de AKU (Algemene Kunstzijde Unie) het feit dat ze 50 jaar in de stad aanwezig was wilde vieren.

Om dat heugelijke feit te herdenken kwam het bedrijf op de proppen met een geschenk voor de bevolking. Maar waar? Genoeg ruimte in de vers verwoeste stad natuurlijk. En niet alleen door de oorlog: de gemeente had er in 1959 nog een schepje bovenop gedaan door de sloop van de Thorbecke HBS. Dat monumentale gebouw had verwoesting en plundering overleefd maar moest plaats maken voor verkeer dat er nooit kwam. Zo ontstond een gapend gat in het Willemsplein. Een mooie wond dus om met de pretpleister van een cadeautje te bedekken.

En wat was het geschenk? het werd een plek om elkaar te ontmoeten en te verpozen en om bij te dragen aan de ontspanning en het welzijn van de burgers. Een ontmoetingsplek als oase in de stad…

Een… fontein dus. En een hele grote!! Prachtig, dat had de stad nou nét nodig. Een helderblauw bassin, niet te onderscheiden van een zwembad, met daarachter een zgn. pergola. Die bestond uit een overkapping van zuilen met een aluminium dak rond een binnenplein met bankjes. Om het verdwenen kennisinstituut te compenseren werd er natuurlijk een kunstwerk toegevoegd: the explosive forces of nature. Het lijkt als een sentinel uit een vroege versie van The Matrix te komen, hangt aan een grote betonnen paal en staat bekend als De Libelle. Een extra verbinding met het tijdschrift voor de nijvere huisvrouw kwam blijvend tot stand omdat de fontein vooral heel veel en heel vaak schoongemaakt moest worden

Al dat moois werd feestelijk onthuld in 1961. Zo werd een van de weinige plekjes van Arnhem waar de oorlog nog iets heel had gelaten omgetoverd tot een wezenloos wederopbouwplein. Het concept van optimisme en maakbare burgers dat het complex zowel faciliteerde als afdwong werd echter al gauw sleets. In de late jaren ’70 kwam de samenleving in moeilijkheden en het plein ook. De winkels achter de pergola verkommerden en de fontein werd een verwaarloosd stukje stad.

In die licht verloederde omgeving kreeg het cadeau onbedoeld een nieuwe functie. De ligging bij uitgaanscentrum de Korenmarkt maakte het een onweerstaanbaar opvangbekken voor alle denkbare lichaamssappen van aangeschoten passanten. In de winter veranderde het leegstaande bassin in een geniepige valkuil om onoplettende stappers een flinke valpartij te bezorgen. De pergola werd dankbaar in bezit genomen door dealers en zwervers die plek naar eigen inzicht gezellig inrichtten met graffiti en troep. Lekker gesetteld besteedden die nieuwe semipermanente bewoners hun tijd met het wegkijken van bezoekers en het ontplooien van commerciële activiteiten. Met die spontane bijdrage aan de samenleving verrijkten ze de toch al zo al rijke organische inhoud van het waterbekken met spuiten, doorgeknipte fietssloten en af en toe een onfortuinlijke gebruiker.

Uiteindelijk kwakte de dankbare gemeente nog een fietsenstalling tegen het dure cadeautje aan. Exit ontmoetingsplek. Geen oase in de stad dus om lekker te gaan zitten en dankbaar over de AKU te mijmeren.

De stad zat er in de 21^e eeuw behoorlijk mee in zijn maag. Zelfs gedeeltelijke sloop en een soort herbouw van de HBS werden overwogen. Daar werd echter een stokje voor gestoken omdat het complex in 2017 werd aangewezen tot rijksmonument. En niet zomaar eentje: het prijkt In de top 100 van wederopbouwmonumenten.
Geheel terecht, want hoe je er ook over denkt, de fontein getuigt van een optimisme dat we ons helaas niet meer kunnen voorstellen en nu bijna naïef aandoet. Daarnaast is hij absoluut uniek en behoort gezien de permanente bouw- en sloopwoede van het Arnhemse gemeentebestuur onmiskenbaar tot de historische bebouwing. De renovatie gaat van start in 2023. Tot die tijd kun je genieten van een zeldzaam en ongewijzigd wederopbouwrelatiegeschenk dat door zijn verloederde staat inzichtelijk maakt dat een cadeaubon soms beter is.

---

De AKU fontein op hetGele Rijdersplein werd ontworpen en gebouwd door Henk Brouwer. (1920-1974). Hij staat een beetje symbool voor het einde van de wederopbouwperiode, hoewel er ook nadien nog flink verder gewederopbouwd werd. Het kunstwerk –the explosive forces of nature- werd gemaakt door de Japanse kunstenaar Shinkichi Tajiri (1923-2009. Dat is niet het enige Japanse element: de betonnen paal is asymmetrisch geplaatst als verwijzing naar het 17e eeuwse Katsura complex in Kyoto. Ook de pergola is geinspireerd op deze Japanse vormen en maakt gebruik van verschillende steensoorten. Heel doordacht en geraffineerd dus, maar veel te verfijnd voor de botte onsamenhangende bebouwing die het Gele Rijdersplein omzoomt. Het is vooral jammer dat de beoogde functie-ontmoetingsplek- momenteel vooral geldt voor allerlei schimmige groepjes die het geheel als territorium zien en vanuit hun rijksmonument de omgeving op intimiderende wijze in de gaten houden. Foto’s nemen werd niet bepaald gewaardeerd, zitten is beslist af te raden. Gezien die onbedoelde uitwerking van de fontein op het troosteloze plein valt het te betwijfelen of de renovatie hier iets aan gaat doen. Veel bewoners zien de fontein daarom liever verdwijnen. Verplaatsing naar een geschiktere locatie zou het complex zeker meer recht doen. Jammer dus dat er op de verkeerde plaats werd gebouwd. Het had allemaal zo mooi kunnen zijn.

Willemsplein