Op een heuvel aan de grens van Wenen staat een bizar object: het lijkt op het eerste gezicht op een natuurlijke rotsformatie. Maar het zou ook een best een puinberg kunnen zijn, of een weinig geslaagde poging een eigen versie van Stonehenge te bouwen. Al die interpretaties zijn zonder meer geldig, maar de enige juiste is waarschijnlijk wat verrassend: Het is namelijk een kerk. De Wotruba-kerk.

Zo’n ongewone kerk vraagt natuurlijk om uitleg. Daarvoor moet we even terug naar  de jaren ’60 toen de diep religieuze Oostenrijkse manager en beambte Margarethe Ottillinger het initiatief tot de bouw nam. Zij wilde “in een Europa, waarin het geloof aan God tanende is, een statement te maken om zo de mensen op te schudden en te tonen dat er nog steeds krachten werkzaam zijn die de geest van het ongeloof weerstaan”.

Een mooi streven, maar desondanks reageerden de omwonenden toch vooral met ongeloof op het wat a typische kerkgebouw dat plotseling aan de rand van hun wijkje verscheen. Niet verwonderlijk, want de beeldhouwer Fritz Wotruba vertaalde Ottilingers wens naar een bouwwerk, dat volgens hemzelf toont dat ’armoede niet lelijk hoeft te zijn, dat men zich van alles kan losmaken in een omgeving die, ondanks de groots mogelijke eenvoud, toch gelukkig maakt.’

De gecombineerde inspanningen van het gedreven duo leidden zo tot deze constructie van 152 enorme ruwe betonblokken van verschillend formaat die door een reusachtige kleuterhand op elkaar lijken te zijn gestapeld. Het binnenste van de chaotische grijze-berg is hol en door een deur te betreden.

Zo werd er betonbrutalisme gepleegd op een wijze die je nergens anders zult tegenkomen. Het resultaat is absoluut uniek. Maar je moet er wel echt in geloven om er meteen een kerk in te herkennen. Want ook met al deze voorkennis doet het geheel ongewild toch vooral denken aan een rotsformatie en het had het me niet verbaasd er een alpinist te zien abseilen

Hoewel de vesting tegen het ongeloof behoorlijk robuust gebouwd lijkt te zijn, was die na nog geen 50 jaar toch aan een renovatie toe. Daardoor was hij helaas gesloten tijdens mijn bezoekje.

Tijdens mijn enthousiaste verkenning van de plaats delict had ik echter het geluk dat er toevallig een vriendelijke man arriveerde die druk met allerlei schoonmaakmaterialen rondsjouwde. Duidelijk iemand die hier thuishoorde. We knoopten snel een praatje aan waarop hij speciaal voor mij de deur opende zodat ik rustig kon rondkijken.

Dat werd feest, want het interieur is net zo bizar als de buitenkant. Behalve een kruis is er liturgisch weinig te beleven. Eerder geven de chaotisch gestapelde betonblokken een wat verwarrend gevoel en wekken de indruk dat het geheel elk moment in elkaar kan storten. Daar is gelukkig geen sprake van, maar de unieke bouwwijze is wel degelijk de reden dat er een renovatie nodig is.

Het bouwsel is weliswaar onverwoestbaar, maar is toch niet ongevoelig voor slijtage. De horizontale ligging van de blokken verhindert een goede afwatering , zodat er overal scheuren in het ‘dak’ zijn ontstaan. Het ding verweert dus eigenlijk net als een echte rotsformatie, en wie wel eens in een druipsteengrot is geweest kan zich voorstellen wat de uiteindelijke gevolgen zullen zijn. Mooi natuurlijk, maar parochianen zijn nu eenmaal geen holbewoners.

Desondanks vraag me af of Wotruba dit belangrijk had gevonden. Zijn streven om een ruimte te scheppen waarin werkelijk niets de aandacht van het geloof zou afleiden ging namelijk zo ver dat hij er aanvankelijk zelfs geen ramen in hebben. Die vroomheid valt natuurlijk te prijzen, maar winters zijn koud en kerkdiensten duren lang. Omdat de populatie van gelovigen in zo’n spartaanse omgeving wel heel snel zou worden uitgedund zijn er onder protest dus toch ramen geplaatst. Die sympathieke handreiking aan de gezondheid van de bezoekers leverde overigens wel een ander probleem op. Want voor de comfortabel vergrijzende leden van de geloofsgemeenschap veranderde de klim naar de ingang langzaam in een kruisweg. Om de via dolorosa niet al te letterlijk beleefbaar te maken, is er onlangs een ondergrondse ingang met lift aangebracht om iedereen aangenaam naar boven te kunnen vervoeren.

De bizarre kerk werd meteen na de oplevering een geliefde bestemming voor liefhebbers van betonbrutalisme. Druk is het er dus nooit. Dat maakt de kerk een perfect doel voor een risicoloos uitje. Hij is prima te bereiken met het uitstekende Weense OV net, waar zelfs in deze uithoek elke 10 minuten een bus rijdt. De kerk staat letterlijk op de rand van de stad: direct aangrenzend begint het Wienerwald. Wie dus niet van kerken houdt -ook al zien ze eruit als een natuurwonder- kan zich dus vermaken in het bos terwijl de medereiziger zich vergaapt aan ruwe beton. Wie dat allebei niet fijn vindt kan de wachttijd op de bus verkorten op het bankje met een leuk muziekje. Het Duitse bandje Einstürzende Neubauten lijkt me in alle opzichten een passende keuze.

---

De Weense Margarethe Ottilinger, (1919 -1992) deed in Sovjet gevangenschap de belofte een kerk te bouwen als zij ooit uit het Siberische kamp bevrijd zou worden. Zij kreeg die kans en zette zo samen met de Weense beeldhouwer Fritz Wotruba (1907-1975) het project in gang dat uiteindelijk leidde tot de opening van de kerk in 1976. Een architectonisch verantwoorde omzetting van de vorm werd gerealiseerd door de Weense architect Fritz Gerhard Mayr.
De eigenlijke naam is Kirche Zur Heiligsten Dreifaltigkeit, maar het gebouw werd al snel bekend onder de naam Wotruba Kirche. Hoewel het bouwsel aanvankelijk heftig werd bekritiseerd is het inmiddels op de monumentenlijst beland. En dat heeft zo z’n gevolgen: het was een hele tour om de aanbouw met lift Denkmalgerecht  te ontwerpen. De aanbouw met lift werd na een intensief overleg met de monumentenzorg in 2025 geopend.
Adres:   Ottillingerplatz 1, 1230 Wien-Mauer.