De lettergreep Alt heeft in de naam Altona niets te zoeken. Integendeel. Het Hamburgse stadsdeel Alt-Altona is zelfs volledig verdwenen. Dat is wijten aan de verwoesting in 1943, maar vooral aan de nietsontziende wederopbouw die daar op volgde. Neu Altona is het meest compromisloze wederopbouwgebied van Hamburg-en misschien wel van heel Duitsland. En dat heeft een even ontluisterend als uniek stadslandschap opgeleverd.
Altona werd in de oorlog bijna helemaal weggevaagd. Omdat de wederopbouw niet echt op gang kwam, werd in 1954 de beroemde architect Ernst May aangetrokken. Een radicale technocraat die in de jaren ’30 Frankfurt enkele kubistische wooncomplexen had gerealiseerd, de stad Magnitogorsk uit de grond had gestampt en als chef woningbouw in de USSR de gedeeltelijke afbraak van Moskou had aangeraden. Zijn plan was radicaal, maar gezien zijn verleden niet verrassend: totale kaalslag.
Het leek erop dat Hamburg al genoeg kaalgeslagen was door de geallieerde bombardementen, maar dat was maar ten dele het geval. De ondergrondse stad (waterleidingen etc.) was namelijk verrassend goed bewaard gebleven. Daarboven bevonden zich af en toe wat plukjes bebouwing , en met hen de eigendomsverhoudingen. Niet de gedroomde tabula rasa voor een nieuwe wereld en teleurstellend voor architecten en planners. Om de kosten binnen de perken te houden werd daarom, ondanks alle visionaire plannen, meestal noodgedwongen gebouwd binnen de nog bestaande structuren. Met merkwaardige en vooral onbevredigende resultaten. Niet alleen voor bewoners, maar ook voor architecten die stonden te trappellen eindelijk een hele wereld rationeel te kunnen vormen.
In Altona werd die werkwijze verlaten en konden Ernst May&Co ongehinderd aan de slag. Dat ging erg ver: het originele stratenpatroon is vaak niet meer te achterhalen. Het areaal van de binnenstad werd als steek naar het afgekeurde verleden herschapen tot een hondenpoepplantsoen. Zo kon hier ongehinderd een ideale stad worden gebouwd. In de optiek van de bouwers dan.
Leidend was de visie van een aufgelockerte (opgeschudde) stad. Licht, lucht en ruimte. Geen overbevolkte gesloten bouwblokken met vieze binnenhofjes, maar vrijstaande strokenbouw in een Freiraum met heel veel groen. Om het geheel nog wat verder verticaal op te schudden werd dat doorspekt met Punkthochhäuser (vierkante flats) die de woonruimte verticaal concentreerden. Er zouden op die wijze 11 000 woningen voor 40 000 mensen ontstaan1. Een steriele woon-monocultuur. Want werk- en woonfunctie werden strikt gescheiden om het ongezonde wonen naast de fabriek te voorkomen. De auto werd als ideale kandidaat gezien om beide te verbinden. Dat resulteerde in de aanleg van brede autowegen die de ruimte in een archipel van Durchgrünte Freiraum eilanden verdeelden. In zo’n Autogerechte Stadt dienden die wegen alléén als verkeersaders.2 Een radicale en bewuste breuk met het verleden met het doel om de vanouds cultuurhistorische en sfeerbepalende functie van de straat in te ruilen voor de weldadige uitstraling van het parkachtige Freiraum.
In Altona werd dat bijna helemaal verwezenlijkt. Alleen de laatste rest van de Altstadt-de kerk- bleef staan en werd uiteindelijk in de jaren ‘60 met zichtbare tegenzin gerestaureerd. Het geluk kon beginnen!
Een wandeling door dit paradijs maakt snel duidelijk dat het niet gelukt is. Je kunt zo’n wandeling het best beginnen bij de Reeperbahn. Kom je uit het metrostation omhoog dan sta je in een onwaarschijnlijk vunzig stadslandschap waar een snelweg, ranzige seks-clubs en een stel smakeloze flats om de aandacht strijden. Zelfs hier kost het behoorlijk wat moeite om het besef te laten indalen dat die groezelige flats de ideale woonwereld markeren.
Ze staan in een enorm liefdeloos aangelegd grasveld met wat bomen en struiken. Dit is het Walter-Möller Park, de weldadige groenstrook die die moest dienen voor recreatie van jong en oud. Merkwaardig detail is dat een groot deel daarvan wordt gevormd door een kerkhof. Ook verder is het is er alarmerend stil. De brede snelweg (Holstenstrasse-zie footer van dit artikel) die het geheel doorsnijdt wordt omzoomd door naargeestige strokenbouw van 3 of meer verdiepingen. Die zee van eentonigheid wordt afgewisseld met enorme flats die het als accenten structuur geven. Aan hun voet liggen wat halfverlaten gebouwtjes die ooit als winkels waren bedoeld. De enige afwijkende bebouwing bestaat uit een macabere schuilbunker. Samenvattend lijkt de beoogde cultuurhistorische functie van dit bejubelde Freiraum wat teleurstellend.
Autogerecht is het allemaal wel. De brede wegen maken wandelen tot een kwelling. Veel maakt het ook niet uit, want de gekmakende zee van sombere strokenbouw strekt zich nog 2 kilometer genadeloos uit over de voormalige binnenstad. Gelukkig werden twee betonnen flats van 20 verdiepingen neergezet om het einde van dit Paradijs te markeren. Zelfs als je niet zo van strokenbouw houdt loont de moeite er heen te lopen, al was het maar om te ervaren dat het toch nog erger kan.
Op weg naar die verlossende bakens voert de wandeling door het strokenbouwwalhalla onvermijdelijk naar een morsig verkeersplein. Geen toeval, want deze locatie was een van de blikvangers van het project. Daar is weinig meer van te merken. Ondanks wat spontaan gegroeide nijverheid en een onvermijdelijk kunstwerk is de ooit zo stralende poort van de vooruitgang een toonbeeld van verloedering en verval. Op dit autogerechte plein wordt echter wel duidelijk dat Neu- Altona in estetisch opzicht toch wel wat afwisseling te bieden heeft: rode baksteen én gele baksteen. Die laatste vooral voor bebouwing in moderne vormen. Zonder puntdak. Dit op bevel van aartstechnocraat May die puntdaken zag als achterhaalde constructies waar de bewoners toch alleen maar ‘oude kachelpijpen troep zouden stallen’.
Een eindje verder komt de kerk in zicht. Het slordig opgebouwde godshuis is het enige restant van de Altstadt en werd eind jaren ’60 met zichtbare tegenzin gerestaureerd. Het spandoek met de tekst Da-sein. Feiern maakt een wat misplaatste indruk.
Ook roept het twijfel op aan het scheppingsverhaal: In een traditioneel paradijs is het eten van appel al voldoende om eruit gezet te worden. Hier lukt dat helaas niet. Gelukkig ben je hier al dicht bij de grens die, niet heel verrassend, wordt gemarkeerd door een snelweg. Vanuit die plek heb je trouwens een mooi zicht op de rand van het project en kun je strokenbouw in al zijn facetten bestuderen. Van de kopse kant én in de lengte. De naargeestige rij baksteen wordt heel even onderbroken door twee monumentaal bedoelde inspringende gele gebouwen die ook de automobilist een hint geven dat hier de nieuwe wereld begint.
Een nóg nieuwere wereld wordt krachtig gerepresenteerd door de twee torenflats aan de overkant. Ze markeren de volgende fase van stedenbouw: de opslag van mensen in woonsilo’s. Dit exemplaar is nog gelukkig nog niet opgeknapt waardoor hij als een Urtext van de sociale woningbouw een zeldzaam wordend maar authentiek beeld geeft van de toenmalige uitvoeringspraktijk.
Het krasse contrast met de strokenbouw verbeeldt een duidelijke boodschap: Neu-Altona is extreem onaantrekkelijk. Maar kan altijd nog lelijker.
Gesterkt door die louterende ervaring lukt het misschien om Altona weer in te duiken om op pad te gaan naar het volgende hoogtepunt: Het centrale inkoopcentrum uit de jaren ’70. Wie wat meer kracht nodig denkt te hebben kan terecht in de wederopbouwkerk aan de overkant van de snelweg.
>Een vervolg van die wandeling in een volgende column.
Holstenstrasse, plan en werkelijkheid.
Noten:
- De aantallen verschillen. Deze schatting komt van de uitstekende NDR website Neu Altona-Visionen einer idealen Stadt. Het onvolprezen boek Hamburg, Wiederaufbau und Neuplanung 1943-1963. van Ralf Lange houdt het op 36 000 bewoners. ↩︎
- Een krasse uitspraak die om uitleg vraagt. Arthur Dahn, sinds 1955 leider van het planbureau Altona formuleert deze gedachte aldus: Die Strasse, früher das beherschende Erlebnis einer Stadt, ist mit der Entwicklung des Verkehrs zum reinen Verkehrsträger geworden. Die Bedeutung als städtebaulicher Raum, den die kunsthistorische Betrachtung bisher dem Strassenraum beimass, hat im modernen Städtebau der Freiraum übernommen, der, dem Fussgänger vorbehalten, zum eigentlichen Lebensraum des Menschen geworden ist. Anlage und Gestaltung dieser Räume ist eines der Hauptanliegen heutiger Städtebaulicher Arbeit. Ralf Lange, Hamburg, Wiederaufbau und Neuplanung , Königstein im Taunus 1984, 82. ↩︎
Troosteloos Optimisme 
Een reactie op “Wederopbouwwandeling in Hamburg: Neu Altona.”