Na de oorlog werd in Arnhem Noord begonnen met de bouw van een groot zwembad. Het complex werd uitgegraven in de heuvels van het voormalige landgoed Klarenbeek en kreeg dezelfde naam. Zo ontstond een grootschalig, maar sober uitgevoerd zwembad waar gezond en verantwoord zwemmen op bijna industriële schaal voor alle bevolkingsgroepen werd gefaciliteerd. Het ademde in alle opzichten de sfeer van de wederopbouw en werd in 1954 geopend.

Het bad was naar huidige maatstaven enorm. Het hart werd gevormd door een fors 50 meter bad. Als extraatje was daar een diep stuk aan toegevoegd waar duiktorens en glijbaan waren ondergebracht. Voor de allerkleinsten was er een rond pierenbadje met fontein. Bijzonder was dat er ter weerszijden van het grote bad ook twee grote vierkante zwembaden waren aangelegd. Ze begonnen bijna gelijkvloers en liepen dan af tot zo’n 2 meter diepte.

Die overvloed aan zwemruimte had een hele kneuterige oorzaak. Het waren een jongens-en meisjes bad. Er werd onverwarmd gebadderd-en niet alleen recreatief. Ondergetekende heeft er rillerige herinneringen aan door zijn onvrijwillige deelname aan de zwemlessen die gruwelijk vroeg in de ochtend plaatsvonden. In ijskoud water. En ook in de regen.

Het aflopende meisjesbad met sproeier en het diepe gedeelte van het grote bad tijdens de vervanging van de tegelvloeren in 1964. Bron: Beeldbank Gelders Archief. Midden: huidige situatie grote bad.

Toen ik begon te zwemmen waren de jaren ‘70 al in alle heftigheid uitgebroken en was er van een strenge scheiding der geslachten al geen sprake meer. Of het veel had geholpen betwijfel ik ook, want het was er in mij herinnering altijd verschrikkelijk druk. Het centrale bad was bestemd voor zwemmers met diploma en de zij-baden werden bevolkt door iedereen die dat nog niet had. Dat was destijds makkelijk te zien omdat je je zwembewijs met een plastic badge aan je zwemkleding kon naaien. Een en ander werd streng gecontroleerd en overtreders werden zonder pardon teruggegooid.

De zij-baden waren niet alleen gemengd in geslacht, maar ook wat betreft leeftijd en gedrag. De allerkleinsten spetterden er lustig op los en hadden er geen probleem mee hun drankjes en soms ook eten in het water te lozen. Omdat het onderhoud al wat te wensen over liet waren de randen bedekt met een vreemde, licht slijmerige, kalkaanslag. Die toch wel wat onfrisse omgeving werd af en toe verrijkt door haren, ronddrijvende kledingstukken en af en toe een pleister.

In dat wat dubieuze zwemwater ontmoetten de bewonertjes van de rijkere wijken in Arnhem Noord hun wat robuustere stadsgenoten uit de volkswijk Klarendal. Hoewel je daar goed kon zien dat anti-autoritaire opvoeding en asociale huishoudens hetzelfde soort etterbakjes opleverden, werd zo’n conflict toch meestal in het voordeel van de Klarendallers beslecht.

Foto 1: contouren voormalig pierenbad. De fontein is helaas verdwenen. Foto 2 en 3: Blik op de zonneweides vanaf de aardwerken onder voormalige kleedhokjes.

Wie er genoeg van had kon op de enorme ligweides z’n kamp opslaan. Die waren toegankelijk via speciale bakstenen poortjes waar je je voeten kon reinigen. Door het intensieve gebruik van de weide was het gras al snel vertrapt en ontstonden overal modderige plekken. Verder was het ook uitkijken geblazen. Een kleine kiosk verkocht friet, soft ijs en allerlei andere zoetigheid die zich tijdens de consumptie gestaag over de ligweides verspreidde. Hoewel er voldoende afvalbakken waren lag het vol met snoeppapiertjes, sigarettenpeuken, vertrapte friet en de toen nog niet verboden scherpe lipjes van blikjes frisdrank.

Het zwemcomplex werd gedomineerd door en centraal plateau met typische ruitvormige jaren ’50 decoratie. Achter vrolijke ijzeren hekjes bevond zich een groot terras met vergunning. De bezoekers konden er zich op hun eigen wijze vermaken en ongegeneerd een oogje houden op alles wat zich in badpak voortbewoog. Dat alles natuurlijk in een grote wolk blauwe sigarettenrook. Het waren de late jaren ‘70. Roken mocht overal, de commune was nog een realiteit en me too bestond nog niet. Na het zwemgenot kon iedereen weer terug naar de bewoonde wereld via de lange rijen bakstenen kleedhokjes die het zwembad als een enorme wand van de buitenwereld afsloten.  

Het enorme complex raakte door geldgebrek in de jaren ’80 in verval en werd in 1991 gesloten. Na protesten van de bevolking werd besloten tot een herstart. In 1994 werd het verouderde bad grondig verbouwd en in afgeslankte vorm opnieuw geopend.

Zwembad in 1954 vanaf de parkeerplaats. Zelfde plek in 2023.

Dat heeft een heel interessante plek opgeleverd. Want ondanks de grondige verbouwing heeft de oorspronkelijke bouwlaag een onuitwisbaar stempel op de omgeving gedrukt. De aardwerken zijn nog prominent aanwezig, maar de trappen en de opbouw met kleedhokken, toegang en restaurant zijn verdwenen. Alleen het terras met z’n ruitvormige ramen is- zij het witgekalkt- bewaard gebleven. De contouren van het ronde pierenbad zijn nog wel zichtbaar, maar van de zij-baden ontbreekt ieder spoor. Soms geven bomen en vegetatieresten van de vroegere beplanting nog een aanwijzing. Het 50 meter bad is gekrompen tot het centrale deel. Dat resterende bassin is met moderne materialen gerenoveerd, maar op sommige plekken zijn nog restjes van de originele tegelwanden te zien. Die boeiende mix van twee bouwlagen is toegankelijk door de originele poort met fraai hekwerk.

Vanuit zo’n historisch standpunt vormt het huidige Klarenbeek een interessante ruïne van de wederopbouw waar met oude foto’s -en herinneringen- nog een hoop te ontdekken valt. En hoewel het decor van die herinneringen grotendeels verdwenen is, zijn ze er waarschijnlijk nog in overvloed: Klarenbeek was een bijzonder bouwwerk dat vele indrukken heeft achtergelaten in de levens van de Arnhemmers die er bijna 40 jaar lang in rondzwommen. Een laag van verborgen verhalen die de restanten van het bad een bijzondere betekenis en schoonheid verleent. Dit waren de mijne. Elke lezer is bij deze uitgenodigd de zijne te hier te delen.

Deze plek nodigt uit tot zwemmen, het ophalen van herinneringen en tot de beoefening van zwembadarcheologie. Warm aanbevolen en spannender dan welk tropisch zwemparadijs dan ook.

---

Geschiedschrijving is een soort wederopbouw van het verleden. Dat is in Klarenbeek duidelijk te merken: de resten van het oorspronkelijke complex zijn zonder hulpmiddelen nauwelijks te duiden en te reconstrueren. De echte overblijfselen van voormalige complex bestaan vooral uit beeldmateriaal en verhalen. Mooi en overvloedig beeldmateriaal van het bad én zijn gebruikers is te vinden in de onvolprezen Beeldbank van het Gelders Archief . Met zoekwoord ‘zwembad Klarenbeek’ vindt je ze vanzelf. Graag had ik er een paar getoond, maar helaas rust er auteursrecht op. De eveneens aanwezige -bijzonder gedetailleerde- luchtfoto’s zijn vrij beschikbaar. Ik heb ze hieronder verzameld. Verhalen zijn er nog nauwelijks. Wie herinneringen heeft aan het oude zwembad is nogmaals uitgenodigd ze hier te delen.

Hierboven: Fotocollectie met luchtfoto’s uit 1954-vlak na de opening. De originele foto’s zijn verbazingwekkend gedetailleerd. Volledige bronvermelding voor de archiefexemplaren: Gelders Archief nr. 1523 – 271-0053 (tm. 0057), Public Domain Mark 1.0 licentie).
Het archief leverde overigens een onverwachte verrassing op:

Klarenbeek kwam niet uit de lucht vallen. In het Gelders archief bevinden zich tekeningen en ontwerpen uit 1928 voor een zwembad op dezelfde plaats, maar iets westelijker geprojecteerd dan het uiteindelijke ontwerp. Waarom het project niet is uitgevoerd weet ik niet. Wel is het een mooie bron die toont het dat het emancipatoire handelen verder teruggaat dan de jaren ’60. Dit zakelijke ontwerp heeft een griezelig strikte scheiding in een mannen- en vrouwen gedeelte. Daarbij maken de de latere jongens- en meisjes baden uit 1954 een bijna frivole en ruimdenkende indruk. De jaren ’50 lijken in dat opzicht dus heel wat minder achterlijk dan graag en vaak wordt beweerd .