In Nederland staan 3 iconische ronde gevangenissen. In Haarlem, Arnhem en in Breda. Die fraaie vorm heeft geen esthetische oorzaak, maar kwam voort uit het denken over effectieve machtsuitoefening. Het panopticum principe.
Wat is dat? Door een cirkel van cellen te bouwen met een torentje precies in het midden kunnen al die cellen door 1 persoon in de gaten worden gehouden. Om de onderworpenheid nog een tandje op te voeren werd dat van lamellen voorzien zodat je nooit wist of je bekeken werd of niet.
Dat klinkt geraffineerd, en dat was het ook. Minder zichtbaar dan de botte repressieve machtsuitoefening door de de inzet van sadistische bewakers met zwepen en honden, maar veel subtieler, goedkoper en bovendien effectiever. Want wat is er nou vernederender dan je netjes gedragen omdat je bang bent voor iets dat er misschien niet eens is?
Het wat perverse verlichtingsidee kwam al in 1791 uit de koker van Jeremy Bentham en begon snel aan spectaculaire opmars zodat overal de koepelgevangenissen wereldwijd als paddenstoelen uit de grond rezen. Het hielp allemaal natuurlijk geen zier, omdat er nog nooit iemand beter de gevangenis is uit- dan ingegaan. Wat wel verbeterd naar buiten kwam, was het systeem zelf. De koepelgevangenis trad buiten zijn eigen muren en begon daar een ware zegetocht. Repressieve macht maakte plaats voor disciplinerende macht.
Ik verzin dit natuurlijk niet zelf, want die machtsverschuiving is een hoofdthema in het werk van de bekende filosoof Michel Foucault. Verankerd in een wetenschappelijk discours met toestemming door brede bevolkingsgroepen leidt dat tot een fijnmazige en diffuse machtsuitoefening die overal voelbaar is.
Klinkt abstract, maar het is zo normaal dat het eigenlijk niet meer opvalt. Overal hangen camera’s waarvan we niet weten of ze werken, maar die wel ons gedrag beïnvloedden. Ook de winkelende burger die legitiem een covidontkenner maant een masker op te doen is een verschijningsvorm van deze gedeelde vorm van macht. We zijn bewaker en gevangene tegelijkertijd.
De aard van deze wat griezelige en fijnmazige vorm van machtsuitoefening is natuurlijk afhankelijk van de machthebber. In de handen van beschaafde regering heeft het best voordelen, want die anonieme, maar gedeelde disciplinering verstevigt gedeelde waardesystemen. Daardoor wordt iedereen die tribunalen wil organiseren, of straffeloos beledigende dingen over anderen roept door zijn omgeving geïsoleerd en geneutraliseerd.
Zo is macht anoniem en gedeeld in de maatschappij aanwezig. Niet in een deep-state, of in een vage complottheorie maar gewoon in ons zelf. Heel beschaafd dus. Wie op zijn vingers wordt getikt door iets onbeschofts of onwaars te roepen is dan ook niet zielig, maar heeft repressieve macht met disciplinerende macht verward. Hij vergeet dat hij het geluk in een beschaafde samenleving te wonen en moet zich vooral afvragen of hij niet gewoon a-sociaal is.
Wie dat niet beseft is waarschijnlijk al bajesklant bij een nieuwe loot aan de panopticum familie. Social media. Want ook een spionerende tech-reus naar keuze is in feite niet meer dan een vrijwillige koepelgevangenis bestaande uit nullen en enen. Vooral voor nullen die tot voor kort geïsoleerd door een gedisciplineerde samenleving in toom werden gehouden. Het toezicht in deze Aso-bak is helaas wel wat slechter. Het verzamelt de twitterende complotdenkers weliswaar keurig in groepjes, maar spuugt ze gewoon weer uit in de maatschappij die ze door de macht van hun getal straffeloos te lijf kunnen gaan.
Wie boos is en in complotten gelooft moet dus maar eens een kijkje nemen in een échte analoge koepelgevangenis om te zien hoe het ook kon. Wie die complotten politiek vorm geeft moet er beslist blijven. Liefst heel lang.
De koepel van Breda werd gebouwd tussen 1862 en 1868. Hij is van de hand van een heuse justitie-architect met het leuke aponiem Theo Metzelaar. De gevangenis is het middelpunt van een somber penitentiair complex dat wordt afgesloten door een bovenmaatse poort. De inrichting werd vooral bekend door de Drie van Breda. De resterende twee van deze oorlogsmisdadigers -die met hun vieren begonnen- werden in 1989 vrijgelaten. In 2013 sloot de inrichting. Tegenwoordig gaat het complex als Futuredome door het leven. Dat ‘werkt, inspireert en brengt samen’ en staat waarschijnlijk borg voor een hoop toekomstige penitentiepret.
Troosteloos Optimisme 