Het postkantoor wedijverde met stationsgebouwen, concertzalen en musea als het ging om representatieve architectuur. De kasteelachtige gebouwen waren een prachtstuk van vrijwel alle steden en dorpen en regelden alles dat met communicatie te maken had. Tot 2011. Toen zette de post er een punt achter. Een Servicepunt.
Postkantoren hadden dan wel een monumentaal uiterlijk, maar in hun binnenste heerste solide saaiheid. Geen wonder natuurlijk, want het ging om betrouwbaarheid, effectiviteit en nauwkeurigheid. Die taak werd serieus genomen zodat de Rijkspostdiensten altijd uitstekend werkten.
Naast post versturen en ophalen kon je er ook terecht voor geldzaken. Er werd zelfs een heuse bank bij opgericht: de Postcheque&Girodienst. Een oersolide instituut dat tot doel had het contante geldverkeer te ontmoedigen en er zo voor te zorgen dat het niet meteen in de kroeg verdween. De Post en Telegraaf kantoren speelden ook een rol bij de opbouw van het telefoonverkeer dat de laatste letter aan de bekende afkorting PTT toevoegde. Naast een collectief alternatief voor commerciële diensten was de PTT tenslotte een betrouwbare werkgever en speelde op die manier een belangrijke rol in de verdeling van de welvaart.
Behalve maatschappelijke rijkdom vertegenwoordigde de post ook financiële waarde door de aanwezigheid grote hoeveelheden geld. De noodzaak tot beveiliging gaf het interieur een uniek karakter. Dat bevatte steevast een rij solide loketten met hekken, pantserglas of spreekroosters. Daarachter speelde het langzame, maar zo betrouwbare postbedrijf zich af in een wereld van stapels papier, stempels, postzakken, asbakken en grauwe kantoormeubels. Het geheel werd gevat in staalconstructies met afbladderende verf in de kleuren grijs, lichtgroen of gebroken wit.
Dit oersaaie heilige der heiligen werd door de rij loketten afgescheiden van de grote ruimtes waar de gebruikers konden wachten om hun zaakjes te bespreken met de hogepriesters van de post. Dat zorgde voor een uniek en bijna sacraal sfeertje. Het was er altijd opmerkelijk stil en alles leek in een soort permanent grijs licht gehuld.
De PTT verloor het monopolie op geld en postzaken in de jaren ’80. De postmarkt explodeerde als een springstof en een fragment van het bedrijf ging verder onder de toepasselijke naam TNT Post. Samen met andere aanbieders zich op die markt mochten gaan storten het werd een dolle boel waarin de postkantoren al snel hun functie verloren. Tegelijkertijd zorgde de opkomst van de digitale communicatie ervoor dat de gewone brief zijn langste tijd gehad had.
De postkantoren werden gaandeweg opgeheven en de laatste sloot zijn deuren in 2011. Een brief versturen werd een keuze en de bezorgtijden werden alarmerend lang. Werken bij de post werd een spannende strijd om arbeidsomstandigheden. Ook de postcheque en girodienst ging in de verkoop werd als onderdeel van ING -die en passant ook de leeuw inpikte- in 2012 door staatsingrijpen van de ondergang gered.
Ook de fysieke ruimte van de postkantoren werd verdeeld over de samenleving. Sindsdien leeft het moederbedrijf voort in zgn. servicepunten. Gewoon in winkels waar ze weer uit verdwijnen als het elders goedkoper kan zodat je nooit weet waar ze precies zijn. Zelfs de opslagruimte voor pakjes is verdeeld over de samenleving. Is de ontvanger niet thuis dan kan de ruimte van de behulpzame buurman in bezit worden genomen. Zonder vergoeding.
Postkantoren van, Amsterdam, Utrecht en Arnhem.
De bijzondere gebouwen van de voormalige Postkantoren staan echter nog overal en hebben de nu meest uiteenlopende functies. Een van de mooiste was het allerlaatste postkantoor dat gesloten werd: het was een prachtstuk en stond in Utrecht op het Neude.
Velp, Assen en Groningen
Gelukkig heeft dit gebouw een wellicht nog betere functie gekregen: Bibliotheek. Daar kun je vrijwel alle ooit gepubliceerde boeken zien, vasthouden, besnuffelen en meenemen. Niet virtueel, maar in het echt. Het is er prettig stil, het kundige personeel is bijzonder aardig en je kunt zélf keuzes maken zonder door opdringerige algoritmes op een website naar allerlei kitsch te worden geleid. Helemaal gratis! En zonder te worden gestoord door onderbetaalde bezorgers die de verkeerde pakjes bij je komen afleveren.
Het Hoofdpostkantoor Utrecht is van de hand van J. Crouwel (1885-1962) (senior, niet die van de postzegels) en werd in 1924 geopend. het Amsterdamse-School gebouw bezit een imposante hal met paraboolvormige bogen die een bezoek aan de Sagrade Familia in Barecelona overbodig maakt. Deze hal is trouwens ook gewoon af en het is minder druk. Het interieur ontstijgt regionale en nationale kneuterigheid en brengt een idealistische en optimistische hymne aan mondiale verbinding en gelijkheid door de gestileerde set zwart arduinen beelden van Hendrik van de Eijnde (1969-1939). Ze verbeelden elk een continent dat wordt vertegenwoordigd door een statige representant van zijn bewoners. Ik weet niet of het nog inclusief genoeg is voor de kritische wereldverbeteraar anno 2022, maar het zorgt er voor dat er genoeg te zien en te ontdekken valt. Ook als je niet van lezen houdt.
Troosteloos Optimisme 