Op het spoor tussen Utrecht en Hilversum is iets vreemd aan de hand. De bovenleiding hangt hier niet aan de bekende oersaaie stalen masten, maar aan merkwaardige betonnen bovenleidingsportalen. Ze hebben een opvallende ronde vorm waardoor het lijkt alsof er een soort betonnen tunnel is gebouwd. Dat is niet het product van een plotselinge opwelling van artistiek bewustzijn bij de NS, maar een gevolg van schaarste.

Ze werden geplaatst ín de oorlog. Dat was dan ook meteen de enige toevoeging aan het spoor, want staal was Kriegswichtig en de tekorten werden door de bezetter aangezuiverd met het wegvoeren van ongeveer alles wat omgesmolten kon worden.  Erg vervelend voor de spoorwegen die zo van hun kersverse bovenleidingen en portalen werden beroofd

Na de oorlog was alles natuurlijk nog schaarser dan voorheen en ook de fietsen waren weg. Een zwaarwegende reden om meteen werk te maken van het herstellen va het spoor. Staal was nog geen optie, zodat er er weer op grote schaal gebruik werd gemaakt van beton om de elektrificatie te versnellen. Geheel conform de verzuiling ontstonden twee types palen om de nood te lenigen. De ene had ronde masten van beton en werd vooral in Brabant gebruikt. De andere had een soort hekwerkachtige constructie en werd vooral ingezet op de Veluwe en de noordelijke provincies Of de twee goedkope spoor-zuilen ook een katholieke en protestantse betekenis hadden valt niet te achterhalen, maar het zou me door de ernst van de keiharde verzuiling beslist niet verrassen.

De noodoplossingen hadden een langer leven dan verwacht. De betonnen bogen zijn zelfs op de rijksmonumentenlijst beland. Ook de andere types zijn nog op talloze plekken aan te treffen. Ze geven tastbare indruk van wat schaarste betekent en zijn bijzondere resten van de wederopbouwtijd.  Leuk als zoekspelletje als je tobbend achter het treinraampje zit omdat de benzine straks écht onbetaalbaar is geworden.

---

De portalen tussen Hilversum en Utrecht werden ontworpen in 1938 en werden tussen 1941 en 1942 geplaatst. De 188 portalen rusten op een soort scharnieren. Ze werden ter plaatste in mallen gegoten en dan naar elkaar toe getrokken en op het bovenste punt samengevoegd. Er zijn gesloten (massieve) bogen, zoals die op de titelfoto, waar extra spankabels aan konden worden bevestigd. Het overgrote deel (166 stuks) bestaat echter uit een open constructie die een beter zicht bood voor de machinist en natuurlijk…goedkoper was.
De portalen die bij de elektrificatie van de Brabantse lijnen werden geplaatst dateren uit de vroege jaren ’50, bezitten karakteristieke getoogde dwarsliggers (Brabantse bogen) en staan bekend als ‘Arkelportalen‘. Die uit Noord Nederland zijn uit dezelfde tijd. Ze zijn door de plaatsing op de lange lijnen door de noordelijke provincies de meest talrijke van het bijzondere betonnen drietal.