Arnhem werd in de oorlog voor een groot deel verwoest. Niet alleen tijdens de slag zelf, maar vooral daarna. De geallieerde bombardementen en de beschietingen door de Canadezen in 1945 vaagden een groot deel van het centrum weg. De toren van de Eusebiuskerk brandde af, stortte in en werd bij die gelegenheid letterlijk in tweeën gescheurd.
De bakstenen gotische toren werd voor de oorlog bekroond door deels uit natuursteen bestaande achthoekige lantaarn uit 1650. Grote stenen torenbekroningen zijn na het midden van de 17e eeuw erg zeldzaam, als je tenminste allerlei 19e eeuwse fantasieconstructies niet meerekent. Die lantaarn uit 1650 was daarom een voor Nederland tamelijk unieke en geslaagde schepping. De toren was dan wel een stilsitisch allegaartje, maar hij was wel bijzonder. Maar juist eenheid van stijl was voor (en ook nog na) de oorlog een belangrijke criterium bij de esthetische waardebepaling en vaak leidend bij het uitvoeren van restauraties. Overal werden stijlvreemde elementen voortvarend weggezuiverd en vervangen door betere. In het toen heersende natiebesef, dat werd bepaald door eenheid en zuiverheid in al hun betekenissen, konden resten van een verleden die iets anders uitstraalden natuurlijk maar moeilijk een plaats vinden.
Architectonische geneeskunst
De wederopbouw werd een uitgelezen gelegenheid om eens flink te reinigen, vooral op architectonisch gebied. De kerk zou groter en mooier worden dan zij ooit was geweest! In Arnhem leidde die onbescheiden wens om het verleden te verbeteren en te genezen tot een vreemde mix van stijlverbetering en vernieuwing.
Zo ontstond de mogelijkheid dat iedereen die al eens een toren had willen bouwen, maar het nooit mocht, nu een ontwerp kon inzenden. De 4 meest veelbelovende staan hier naast een modelletje van de kerk zodat je effect kunt zien. De laatste in het rijtje werd de winnaar van die Grote Toren-Wedstrijd.
De eerste twee geledingen werden Gotischer dan ze ooit geweest waren en werden uitgevoerd in natuursteen. De lantaarn was vierhoekig en voorzien van veel beeldhouwwerk. Vooral de uitstekende balken ter hoogte van het midden werden flink onder handen genomen. We hebben deze welkome en dappere interventie van de slaafse wederopbouwoefening te danken aan Beeldhouwer Henk Vreeling. Hij versierde ze met Heer Bommel&Tom Poes en wat andere stripfiguren uit de Donald Duck. Hoewel ze van de grond nauwelijks herkenbaar zijn wekten ze tóch de woede van dominee Foeken. Als briljant artistiek antwoord werd de alziende geestelijke zélf als een van de Zeven Dwergen geportretteerd en hoog boven de grond in steen vereeuwigd.
De Grote Glazen Lift
De toren was wel modern, maar niet degelijk. Al in 1973 startte een restauratie omdat de gebruikte natuursteen van inferieure kwaliteit was. Desondanks volgde een nieuwe restauratie van 1992 tot 1994. Nét op tijd voor het vieren van de 50e verjaardag van de Slag om Arnhem. Daarbij kreeg de stenen patiënt een grote glazen lift. Helaas zonder chocoladefabriek en zonder Willy Wonka. Integendeel. Hij werd geopend door Prins Willem Alexander én eeuwige troonpretendent prins Charles wiens monarchale aspiraties inmiddels al net zo jammerlijk mislukt waren als de Slag om Arnhem zelf. Dat kon natuurlijk nooit goed gaan… In 2007 stortte er (dan ook) een steen van de toren en…er volgde weer een restauratie! Die duurde van 2011 tot 2019. De toren werd geopend door… alweer Prins Charles! We zijn dus benieuwd wanneer de toren straks weer in de steigers staat…
Gezien de robuustheid van het Engelse koningshuis acht ik het realistisch dat Prins Charles ook de volgende restauratie weer feestelijk komt afsluiten. Misschien is het een idee om alvast een gebeeldhouwd portretje van de onfortuinlijke kroonprins aan de toren te bevestigen. De poppen van Spitting Image bieden genoeg aanknopingspunten voor een passende aansluiting bij het al bestaande beeldhouwwerk.
In 2018 werden twee glazen balkons bevestigd waar bezoekers al die vrolijke beeldhouwwerkjes van dichtbij kunnen bekijken. Ze vormen inmiddels de hoofdattractie van de altijd kwakkelende toren. Goed dat ze er zijn. Dit bouwwerk kan best wat cliniclowns gebruiken.
Toren Eusebiuskerk. Oorspronkelijk bakstenen gothische toren (bouw 16e eeuw) met achtkantige lantaarn naar ontwerp van Paul Pelen uit 1650. Na verwoesting in 1944 afgebroken tot kerkhoogte. Herbouw tussen 19. en 1964. Torenhal en eerste geleding in natuursteen op betonskelet naar ontwerp van architect Berend T. Boeyinga (1886-1969). lantaarn werd gebouwd naar een ontwerp van Theo Verlaan (1912-1997) en werd voltooid in 1964. (De beeldhouwer Henk Vreeling (1910-1965) doorbrak de wederopbouwoefening op succesvolle wijze door de creatie van de gebeeldhouwde schijnspuwers die de toren toch nog iets unieks meegaven. De gebruikte tufsteensteensoorten bleken echter slecht tegen weersinvloeden bestand waardoor restauraties noodzakelijk bleven. De holle leegte van het kerkplein heeft zich gaandeweg verplaatst naar de kerk die nu in gebruik is als multicultureel centrum. Het karakter van de Nederrijnse torenhal is behoorlijk aangetast door een glazen lift. Voor de toekomst wordt dit concept waarschijnlijk doorgezet. Form follows function… Beslist iets voor een volgende column.
Misschien is de oorspronkelijke Eusebiustoren niet helemaal verdwenen. Juist in het kleine stadje Huissen, werd na de oorlog besloten de de kerktoren ook te herbouwen. Die komt wat silhouet betreft behoorlijk in de buurt van de oude toren van Arnhem. Misschien had de keuze voor zo’n replica in Arnhem zelf de stad een hoop ellende bespaard. Lees er meer over in deze column
Troosteloos Optimisme 
2 reacties op ‘Eusibiuskerk Arnhem. Een fantasietoren als patiënt.’