Nergens is de Blijde Boodschap zo innig met de Grote Boodschap verbonden als in Hamburg.

Daar staat in het stadsdeel Wilhemsburg de Maximilian Kolbe Kirche. De kerk werd gebouwd in 1974, maar kampte van meet af aan al met een slechte reputatie. Dat was bij meer experimentele betonnen kerken het geval, maar hier was het niet zo moeilijk om erachter te komen waarom.

De uit Sichtbeton (ruw beton) bestaande kerk is onmiskenbaar origineel. Je kunt er van alles in zien: een opwaartse spiraal, een vlam, of een boekrol… Heel verlossend. Maar het bleek al gauw vooral een schoolvoorbeeld van tunnelvisie te zijn. Want de bewoners van Hamburg kozen voor een voor de hand liggend voorwerp waar de bouwer waarschijnlijk niet aan had gedacht: een WC-rol.

De sindsdien als Klorolle (closet-rol) bekendstaande kerk maakt die bijnaam helemaal waar. Want het is bijna onmogelijk deze betonnen cilinder met iets anders te verwarren. En niet die zijdezachte bilverwenner van luxe papier met een geurtje, maar ruw en goedkoop kringlooppapier van de ALDI dat bij langdurig gebruik een onaangenaam schurend gevoel gaat opwekken. Als een waar spiritueel bouwsel toont hij dat onmisbare attribuut in zijn holistische totaliteit. De uit vier banden opgebouwde betonspiraal maakt op straatniveau nog een volle indruk. Waar hij zich spiraalvorming naar een toren verjongt brengt hij het kartonnen hart daarvan beeldend omhoog. Zo troont het Rooms katholieke geloof hier triomfantelijk boven de treurige wijk in de vorm van een opgebruikte pleerol. Halleluja et in excelsis.

Interessant, maar zowel artistiek als theologisch tamelijk gedurfd. Traditionele afbeeldingen van de transfiguratie verbeelden de stralende heiland immers meestal niet in de gedaante van een opgebruikte WC-rol. Ook diens lijden op Golgotha wordt zelden aanschouwelijk gemaakt door de associatie met de schurende realiteit van goedkoop toiletpapier. Het kán natuurlijk wel. Maar ik vraag me wel af of dit- zelfs in de jaren ’70- ooit de bedoeling is geweest.

Wat er dan wel werd verbeeld blijft een open vraag. Hoe dan ook, veel tijd om erover na te denken was er niet: De Rolle raakte al snel uit de gratie en stond in 2014 alweer op de nominatie om gesloopt te worden. Niet alleen omdat hij weinig bezocht werd, maar ook omdat het materiaal van deze religieuze keukenrol niet zo elastisch en absorberend was als zijn familieleden in de supermarkt. Er waren scheuren in het beton ontstaan.

Door de ellipsvormige plattegrond vertoont de kerk zich -afhankelijk van het ingenomen standpunt- zowel als WC-rol als Keukenrol.

Als bijzonder voorbeeld van brutalistische bouwkunst, bezat een rol echter al een monumentale reputatie. De RK-kerk- eigenaar- had echter het laatste woord maar zag weinig heil in het behoud dit monument. Ook een herwijding ten gunste van St. Erasmus van Formiae-de helper bij darmklachten- werd niet overwogen. Een gemiste kans, want door de unieke bouwkundige associatie met diarree had het gebouw zo een onverwacht passende liturgische rol kunnen krijgen.

Toen de Malteser Orde zich er uiteindelijk over ontfermde werd de kerk gerenoveerd en opgenomen in een bejaardentehuis. Gelukkig maar, want het gebouw is beslist een bezoek waard. Het verbeeldt de transformatie van volle WC-rol naar kartonnen cilinder op krachtige wijze in één vloeiend betonnen gebaar. En dat is beslist een prestatie, ook al blijft de liturgische betekenis wat raadselachtig.

Effectief is het uiteindelijk wel: ik denk dat er namelijk in geen wijk ter wereld is waar bijna alle bewoners juist op het toilet dwangmatig aan de kerk moeten denken. En de lezers van dit artikel in het vervolg ook. Zelfs als je daar geen boodschap aan hebt.

---

De naamgever van deze kerk verdient zeker de aandacht. Én een waardiger kerkgebouw. Maximilaan Kolbe (1894-1943) was een Poolse priester die als journalist actief was tegen de nazi’s en zich zeer actief inzette voor joden. Hij belande in Auschwitz en werd daar vermoord. Hij deed dit als vrijwillige plaatsvervanger voor andere veroordeelden. Kolbe werd in 1982 heilig gesproken. Hij is sindsdien beschermheilige tegen drugsverslaving en is patroon van de journalistiek en -enigszins verwonderlijk- de mobiele telefonie.

De Maximilian Kolbe Kirche werd tussen 1972 en 1974 gebouwd naar een ontwerp van de architect Jo Filke (1921-2003). Het gebouw is inmiddels een echte must voor liefhebbers van brutalistische gebouwen. Een bezoek loont dus hoe dan ook de moeite, maar biedt als extraatje nóg een bijzondere ervaring: Het is namelijk een gelukkig toeval dat deze bezienswaardigheid gelegen is in een op zichzelf al bijzonder interessant gebied. Wilhemsburg is een tamelijk troosteloze flatwijk met een opvallend groot en verlopen winkelcentrum. Omdat een wandeling van station naar kerk automatisch langs alle highlights voert is de de S-Bahn dan ook het het aangewezen vervoermiddel om de Rolle te bezoeken. Twee vliegen in een klap dus. Uitstappen bij S-Bahnhof Wilhelmsburg. Voor de thuisblijvers een korte impressie in onderstaande galerie.