In het Duitse Verden ligt een van de meest problematische en sinistere bouwwerken van de nazi tijd. De Sachsenhain. Het ligt aan de Deutsche Märchenstrasse, dus op het eerste gezicht is er niets aan de hand. Ook de omgeving is niet schokkend: In een woonwijkje voert een met zwerfkeien omheind weggetje langs een geruststellend bordje ‘Evangelische Gemeinde’ de heuvel af. Daar begint een bijna 2 kilometer lange rondgang op een breed pad omzoomd door 4500 enorme zwerfkeien. Een zwerfstenen-congres waarbij Carnac en Stonhenge maar magertjes afsteken.
Het ziet er allemaal heel onschuldig uit. Mooi zelfs. Het appelleert direct aan onze fantasie en wekt een onweerstaanbare associatie met een geheimzinnig verleden. Helaas worden beiden hier op perverse wijze misbruikt. Het is een giftige en bedrieglijke mix van esoterie, geschiedsvervalsing en machtsmisbruik. Het werd tussen 1934 en 1936 opgericht door de nazi’s als herinnering aan het ‘bloedbad van Verden’ in 782. Dit gigantische en bizarre bouwwerk geeft een zeldzaam inkijkje in de wijze waarop de nazi’s zowel geschiedenis als de menselijke zinnen manipuleerden. Wat in de Efteling zo leuk is, wordt hier op perverse wijze als wapen ingezet.
Terug naar het begin: Wat was dat ’bloedbad’? Karel de Grote was tussen 772 en 804 verwikkeld in de Saksenoorlogen, een reeks conflicten die (leuk onbetekenend feitje voor de Nederlanders) begonnen met de plundering van Deventer. Hoogtepunten waren het omhakken van de Irminsul (een heilige boom) en het onthoofden van 4500 opstandige Saksen in Verden.
Hoewel we door Einhard’s Vita Karoli Magni behoorlijk goed op de hoogte zijn van deze gebeurtenissen, is geschiedschrijving uit die tijd notoir onbetrouwbaar als het om aantallen gaat. Ook interpretatie is gewenst: ‘onthoofden’, kan anders geïnterpreteerd worden, bijvoorbeeld als het onderdanig neigen van het hoofd. Daarbij is er nooit enig archeologisch bewijs gevonden voor dit vermeende bloedbad. Conclusie: we kunnen aannemen dat er iets bijzonders is gebeurd. Wat en waar blijft speculatie.
Hoewel het dus om een dubieus onbewezen verhaal gaat, sprak het natuurlijk wel tot de verbeelding. Het sprookje kreeg dan ook al snel een plaats bij de vele völkische bewegingen die aan het begin van de 20 eeuw in Duitsland ontstonden. Gemeenschappelijke noemer in de complottheoriën van deze esoterisch nationalistische fantasten was de vermeende superioriteit van een Arisch ras dat door allerlei invloeden van buitenaf was verontreinigd en bevrijd of gereinigd moest worden. Onder een krachtig leiderschap uiteraard.
De omgekomen Saksen werden zo al snel van een positief raciaal label voorzien en vonden een nieuw geestelijk tehuis in verschillende -sofien (arisofie) en dubieuze bewegingen zoals de Deuts-Völkische Schutz und Trutz Bund, Keltenkult ,of Thule-bewegung. De nazi’s annexeerden dit denken (ze verzonnen het niet zelf), bundelden het en maakten het tot hun ideologisch fundament. Omdat er natuurlijk geen snipper bewijs voor te vinden was, probeerden ze het van een wetenschappelijke basis te voorzien. De methode was simpel en actueel: als de werkelijkheid de theorie weerspreekt dan draai je die werkelijkheid gewoon om. Met hardnekkige terreur. ipv. logica. The big lie – alleen 90 jaar eerder.
Dat werk werd uitgevoerd door de Forschungsgemeinschaft Deutsches Ahnenerbe en het concurrerende Amt Rosenberg. Ahnenerbe is bekend van Indiana Jones en organiseerde inderdaad een expeditie naar Tibet om daar de Arische levensbron te vinden. Boeddha zou immers verwekt zijn door Nordische bezoekers… Ook in eigen land werd er flink uitgepakt om het magisch denken van bewijs te voorzien. Zonder resultaat natuurlijk. Himmler’s ‘wetenschappers’ waren niet te beroerd de waarheid een handje te helpen door potscherven met swatsika’s in de grond te stoppen. Het wat lachwekkende fabriceren van bewijslast bleef niet beperkt tot de materiële wereld, want de wetenschappen werden in een dwingend Arisch-niet Arisch goed en fout schema gevat-met verregaande gevolgen.
Door die dwingende ideologische greep op de Duitse wetenschappen zijn publicaties uit de nazi-tijd bijna per definitie besmet en onbetrouwbaar. Dat geldt zowel voor geesteswetenschappen als voor alternatieve medicijnen. ‘Gezond en Natuurlijk’ had toen een wat andere betekenis dan nu. Goed de historische bijsluiter lezen dus! Het kan niet vaak genoeg benadrukt worden dat de nazi-ideologie geen enkele positieve uitwerking had-en heeft.
Vanuit dat denkraam werd er in 1934 een begin gemaakt met het bouwen van de Sachsenhain. Tussen de fakkels bij een geïmproviseerd hunnebed deed Partij-ideoloog Alfred Rosenberg een oproep om een anti -christelijk monument op te richten. Het was bedoeld om de rituelen van een nieuwe heidense völkische beweging te faciliteren die de kerk zou moeten verdringen. Omdat praatjes geen gaatjes vullen werd een beroep gedaan op de bevolkingsgroep die door zijn binding van Blut aan Boden als zuiverste drager van de Arische volksziel werd gezien: de boeren. Hen werd opgedragen om zwerfstenen uit de omgeving te leveren om de 4500 martelaren van een passend monument te voorzien.
Maar hoewel de Nedersaksen volgens Ahnenerbe zelfs als ‘bijzonder Arisch’ golden, ging dat niet zo makkelijk als verwacht. Omdat het aantal stenen beperkt was, vielen waarschijnlijk ook bestaande hunebedden en andere megalithische monumenten ten offer aan de ‘vrijwillige’ bijdrage om de martelaren te eren.
Het geheel bestond uit en vierkant terrein omzoomd met keien. Op twee de hoeken waren ruimtes uitgespaard die een platform gebouwd dat als Thingstätte moest dienen. Die verwijzing naar een vermeende Germaanse traditie van rechtspraak (Thing) was naamgever voor een van de grote bouwprojecten van het vroege rijk. Deze Thingstätten Bewegung fabriceerde honderden van deze openluchttheaters als völkische tegenhanger van het elitaire bourgeois theater. De Sachsenhain was een van de eerste van deze projecten. Binnen de steenrijen bevond zich het binnenveld -de eigenlijke ‘Stätte’ -dat alter als oefenterrein voor de SS ging dienen. Naast het complex verrezen uiteindelijk nog enkele boerderijen die, net als in een openluchtmuseum, waren geammoveerd om hier weer opgebouwd te worden. Ze waren in als gebruik bij de Hitler-Jugend en als opleidingscentrm van de SS – die hier een Aussenlager van Concentratiekamp (KZ)-Neuengamme controleerde.
Architecten waren Karl Dröge en Wilhelm Hübotter, die-geloof het of niet- na de oorlog de Gedänkstätte in Concentratiekamp Bergen-Belsen ontwierp… Bij de opening van de op -alweer de zomerzonnewende- van 1935 was het monument nog onvoltooid. Wel had Himmler het stokje van Alfred Rosenberg overgenomen. De SS-leider was in de permanente machtsstrijd binnen de altijd ruziënde nazi-top weer een trapje hoger gekomen.
Daarmee samenhangend begon het geschiedenisbeeld te verschuiven. Karel was dan wel een Saksenslachter, maar hij stond natuurlijk ook aan de wieg van het Heilige `Roomse Rijk-het Eerste Rijk. (Het 2e was het Duitse keizerrijk tot 1918 en het 3e kennen we allemaal wel). Een minstens even belangrijke traditie die in machtspolitiek opzicht meer te bieden had. Het beeld van Karel als voorloper van de Führer was aantrekkelijker, zodat de keizer tegen het eind van de jaren dertig van vijand tot bondgenoot werd. Er werd zelfs een SS-divisie naar hem genoemd om rekruten uit de Franstalige gebieden te trekken.
Door die Wende in het Nazi denken is het völkische metafysische begin van de nazi heerschappij een beetje uit ons blikveld geraakt. Dat laat onverlet dat het op de achtergrond een belangrijke rol bleef spelen. Himmler bleef bezeten door de fictieve Germaanse schijnwereld en werkte met Ahnenerbe en het militair industriële complex van de SS door aan de materialisering van zijn perverse denkbeelden, onder meer door medische experimenten met gevangenen.
Na de oorlog kwam het terrein in de Britse zone te liggen en werden er vluchtelingen in de gebouwen ondergebracht. In 1950 kwam het in handen van de Evangelische gemeente die het tot op heden beheert. Een wat ongemakkelijke plek voor de blijde boodschap. Op de bordjes wordt het nazi verleden -let op: het enige verleden van deze plaats- wat versluierd behandeld. De nadruk ligt op verbinding en vrede. Er is een kerkje bijgekomen en wie niet beter weet wordt betoverd door de gefingeerde traditie die dit stukje propaganda architectuur uitstraalt. Ik ben een voorstander van authentieke ervaringen, maar hier zouden best wat meer waarschuwingen mogen hangen.
Deze plek even verlokkend als gevaarlijk. Anders dan in de meeste nazi-architectuur komt hier iets naar voren dat helaas vaak verborgen blijft. De duistere ideologische binnenkant van het Duitse fascisme. Een gevaarlijke beerput van magisch denken, geschiedvervalsing, esoterie en nationalisme. In Verden wordt die niet alleen gematerialiseerd door een misbruik van de geschiedenis, maar vooral door een perverse misleiding van onze esthetische beleving. Als je je hier rondloopt is het namelijk best mooi en krijg je onwillekeurig de indruk dat het allemaal zo erg niet was. Een bedrieglijke en bewuste manipulatie van de zinnen.
Dat geniepige misbruik van ons verbeeldingsvermogen is een onderbelicht machtsinstrument, maar helaas weer griezelig actueel. Meestal is het vluchtig en onzichtbaar, maar hier is het op kolossale wijze in steen te ondergaan. En het is krachtig, want het valt niet je daartegen te verzetten. Een esthetisch aantrekkelijke en ogenschijnlijk onschuldige mix van magie en mysterie met de tijdloze betovering van een sprookje. Als een boosaardige lokdoos van stenen waarin we tegen onszelf worden uitgespeeld door onze fantasie tegen de ratio te laten strijden. Wat in de Efteling zo leuk is, wordt hier als wapen ingezet.
Verlokkend als een boze fee en gevaarlijk als een Wolf in schaapskleren. Zo staat het toch niet helemaal onterecht aan de Märchenstrase.
De Sachsenhain is enorm groot. Een wandeling langs de dubbele steenrijen van het complex bedraagt meer dan anderhalve kilometer! Omdat foto’s natuurlijk geen goede indruk van zo’n groot bouwwerk kunnen geven loont een bezoek absoluut de moeite. De Sachsenhain is goed te vinden en vrij toegankelijk: Sachsenhain, Am Sachsenhain, 27283 Verden(Aller), Duitsland.
Blut und Boden Bewegung (sic), Ariosofie en het hele arsenaal aan complottheorien raakten in diskrediet na WOII, maar het gedachtengoed verdween niet. De onderstroom maakte zich los van de Nazi terminologie en ging onder valse naam verder. We kennnen allemaal wel een paar passende voorbeelden. Een prachtige documentaire over dit thema uit onbedenkelijke bron is te vinden bij Arte: Blut und Boden-Nazi Wissenschaft
Troosteloos Optimisme 