Aan de grens bij het Twentse gehucht Mander liggen twee enorme cirkels in het land. De cirkels van Mander of-Jannink. ook wel bekend als de BH van Mander. Wie dat te seksistisch vindt mag ze ook de Ballen van Jannink noemen. Door de grootte is dit waarschijnlijk het enige vruchtbaarheidssymbool dat vanuit de ruimte zichtbaar is. Opwindender wordt het echter niet, want ze hebben niets niets met voortplanting te maken. Alleen met planten. Het zijn namelijk bijzondere resten van een rationeel landbouwexperiment.

In de jaren ’20 kwam Gerard Jannink, textielfabrikant uit Enschede na een bezoek aan Amerika op een lumineus idee. Op cirkelvormige akkers hoefden de machines niet te keren en konden bewerkingen spiraalvormig in één keer worden voltooid. Een soort agrarische langspeelplaat. Dat stukje innovatief denken resulteerde in 1929 in deze twee grote cirkels. Het project was uniek voor Nederland maar vond nooit navolging. Na het stoppen van de productie in 1991 ligt de agrarische sensatie er verloren bij.

Een goede reden om een kijkje te gaan nemen dus. Dat is ontnuchterend. Behalve een paar enthousiast herkauwende koeien is er helemaal niets dat aan rationele landbouw herinnert. Integendeel. De grond is zelfs zo kaal en dor dat je je afvraagt wat hier in vredesnaam ooit verbouwd werd.

De Eenzame Berg

Het midden van die desolate woestenij wordt gemarkeerd door een bergje. Die zal dan wel een spannend staaltje agrarisch vernuft herbergen wat de situatie verklaart! Maar wie hoopt daar wat ingenieuize boer’n techniek aan te treffen komt bedrogen uit. De berg bevat namelijk helemaal niets.

De spannende berg is gewoon een stukje landschapskunst. Een nep-grafheuvel. En de de dorheid van de cirkel is het resultaat van banaal schaamtegevoel: na het stoppen van de landbouw werd de toplaag van vruchtbare aarde in 1991 zorgvuldig weggegraven om ‘de woeste grond weer een kans te geven’.  Een dekolonisatie van de zandgrond, of een soort algemeen excuus aan de tot slaaf gemaakte aarde. Sorry dat ik groente at. Misschien neemt Rutte het mee in de komende excuusronde.

---

De Cirkel vanaf de Uelserweg

De cirkels zijn niet kinderachtig: ze hebben een doorsnede van 378 en 343 meter. Ze vormen samen dan ook het grootsteland-art kunstwerk in Nederland. Tot er in 1975 werd overgestapt naar mais, werden er aardappelen, rogge en haver verbouwd. Na het beëindigen van de landbouw werden de cirkels in het kader van de natuurontwikkeling weer omgetoverd in woeste grond. Hoewel de plek alleen al door zijn vorm al genoeg zeggingskracht had, werd er een kunstenaar (Paul de Kort-1961) aangetrokken om de bijzondere 20e-eeuwse landbouwruïne in te richten. Er werd besloten de geschiedenis een handje te helpen: een grafheuvel die verwijst naar de prehistorie. Je zou haast vergeten dat de originelen overvloedig in de omgeving aanwezig zijn.
Adres: Bij het grenskantoor aan de Uelserweg, Mander

Op de kaart: