Het is niet erg bekend, maar Jeruzalem ligt in Nederland. Eigenlijk liggen er zelfs een hoop Jeruzalems in Nederland. Ze zijn te herkennen aan armoedige betonnen woningen en de opwindende steunkleur grijs. Om de topografische verwarring nog wat groter te maken ligt een van die Jeruzalems ook nog pal naast Jericho. Ze delen zelfs een bushalte. In Amersfoort.  

Die naam heeft het niet te danken aan een doorgeschoten passie voor de heilige stad maar door de simpelheid van de woninkjes. Destijds (1949) wekte dat nog sterke associatie op met het reine en simpel gewaande Jeruzalem. Geen compliment voor de heilige stad, maar goedkope vakantievluchten bestonden toen nog niet en het wat infantiele wereldbeeld van de kinderbijbel verduisterde elke vorm van realiteitszin.

Die gekmakende simpelheid was te danken aan het gebruikte bouwsysteem: Airey. Dit was een Engelse systeem-bouwwijze die na de oorlog vrij massaal werd ingezet in Nederland. Hoofdkenmerken zijn grijze betonblokken en huisjes die eruit zien alsof ze ooit in een Monopoliespel zijn gekweekt. De steunkleur was grijs en de sfeer ellendig.

De vlijtig op elkaar gestapelde grijze blokken van het Airey-systeem geven je de indruk dat je in een industriegebied of vluchtelingenkamp bent beland. Dat klopt allebei: industrieel bouwen was na de oorlog noodzaak door het gebrek aan tijd, materiaal en geschoolde arbeidskrachten. En gezien het enorme aantal daklozen werden de woninkjes als een soort noodwoningen neergezet die vaak bekostigd werden met geld van de Marshallhulp. Die werkwijze legde de nadruk op rationaliteit en snelheid en hield op geen enkele wijze rekening met de esthetische gevolgen.

De gemeente Amersfoort was dan ook ongelukkig met deze woningen, en wilde liever traditioneel bouwen, maar ja, er waren huizen nodig, het geld was op en niets doen was ook geen optie. Die bittere pil werd verguld door de verwachting werd dat ze maar zo’n 25 jaar zouden blijven bleven staan. Dat werden er als door en wonder meer dan 60 … Nog wonderlijker is het dat ze met veel plezier bewoond werden-en worden. De bewoners verzetten zich tegen sloop en werden daarin bijgestaan door cultuurhistorische stemmen die wezen op het unieke karakter van deze wijk.

Aangepaste woonblokjes langs de dijk.

Dat is maar ten dele waar. Echt uniek is dit Jeruzalem natuurlijk niet omdat er heel wat van deze godvergeten wijkjes in het land aanwezig zijn. Ze wekken allemaal de indruk dat de architecten het Duplo-stadium nooit zijn ontgroeid, maar er zijn toch wat lokale verschillen te vinden. Het leuke van dit -door A. Berghoef- gebouwde Jeruzalem is dat het naast de oude liniedijk van de Grebbelinie werd gebouwd. Om dat hoogteverschil te gebruiken zijn sommige blokjes aangepast zodat er ook huisjes met meerdere verdiepingen zijn ontstaan. Een ander leuk accent is het troosteloze sportveld dat zó uit een Engelse misdaadserie lijkt te zijn geplukt.

En er is nog een ander aspect dat dit Jeruzalem bijzonder maakt tov. de later gebouwde wijken. De oorspronkelijke landschapsstructuur is nog redelijke behouden gebleven in de vorm van de liniedijk die het sombere geheel begrensd. Niet veel later was deze sympathieke houding tov. het bestaande landschap volkomen verdwenen en veegde een beetje nieuwbouwwijk de hele bestaande structuur rücksichtslos van de kaart. Ook in Amersfoort werd de omgeving van Jeruzalem in de jaren ’60 gezuiverd van bebouwing en bewoners. De in bezit genomen Westelijke Eem-oever (sic) werd opgespoten en volgebouwd met flats voor de nieuwkomers. Net als in Israël. In die zin lijkt dit filiaal van de heilige stad uiteindelijk dus tóch nog behoorlijk op het échte Jeruzalem.

---

Op Kruistocht….
Wie niet dichtbij Amersfoort woont maar toch naar een Jeruzalem wil hoeft niet ver te reizen. Het Airey bouwsysteem,  genoemd naar zijn uitvinder Sir Edwin Airey (1879-1955) werd in Nederland de Nederlandse Maatschappij voor Volkshuisvesting (Nemavo) namelijk grootschalig ingezet om de woningnood te bestrijden. Er waren 2 varianten, eengezinswoningen, zoals in Amersfoort, en portiekflats. Tussen 1949 en 1965 leverden die twee samen ca 10 000 woningen op. De Airey productie concentreerde zich in Amsterdam (ca. 5000 woningen) en is verder tamelijk gelijk over het hele land verdeeld. Genoeg materiaal voor een flinke set Jeruzalems dus. Jeruzalems in allerlei staten van ontbinding vindt je in Bussum-Zuid, Den helder, Emmen, Enschede, Gorinchem, Helmond, Hengelo, Hoogeveen, Leek, Meppel, Nieuw-Vennep, Nijmegen, Ravenswaaij, Roosendaal, Schiedam Tiel, Tilburg, Westzaan, Wieringerwerf, Wijk bij Duurstede, Winssum, Zeist, Zwolle en natuurlijk in Amersfoort.
Een complete kruistocht is natuurlijk het leukst met het OV en als het regent. Een Airey-jaarkaart is bij de NS onder de toonbank te bestellen. Wie er daar geen genoeg van kan krijgen (een begrijpelijke gedachte) is absoluut rijp voor een afsluitende bedevaart naar de heilige Airey-Graalburcht Amsterdam waar Airey tot meer 10 verdiepingen hoog te bewonderen is.