Juri-Gagarin Ring in Erfurt. Tolkien in beton.

Architectuur is een van de krachtigste kunstvormen die er bestaat omdat het de mogelijkheid biedt mensen via hun meest basale behoeften te manipuleren. In de DDR werd die eigenschap natuurlijk ten volle benut. Het stedelijk weefsel was daar in de eerste plaats een instrument om de bevolking in de gewenste ideologische vorm te persen. Bij het maken van die sociale gietvorm speelde stedenbouw een dwingende rol.

Medio jaren 60 was Erfurt aan de beurt om op socialistische wijze omgevormd te worden. Omdat de stad nauwelijks was beschadigd tijdens de oorlog was er echter weinig ruimte om ongestoord aan het bouwen te slaan. Om aan die vervelende situatie iets te doen werd besloten de bestaande ringweg eens flink onder handen te nemen.

Of de machthebbers Tolkien hadden gelezen valt te betwijfelen, maar het in de ring gegraveerde motto beschrijft in een notendop wat de bedoeling was:

Een Ring om allen te regeren, Een Ring om hen te vinden,
Een Ring die hen brengen zal, en in duisternis binden

Een en ander kreeg vorm in een megalomane ringweg die niet zozeer diende om het verkeer vrij baan te geven, maar om massale demonstraties mogelijk te maken. Voor de duidelijkheid: het thema van zo’n spontane uiting van de volkswil was vooraf door het Politbureau uitgedacht. Op zo’n grote vlakte zat het met de bewaking natuurlijk ook meteen goed en de brede weg bracht en passant de bevolking overzichtelijk naar de juiste plek. Het binden in duisternis werd werd gefaciliteerd door de beproefde Plattenbau die ieder burger in het kader van de vooruitgang netjes opsloot in gelijkvormige betonnen hokjes met kleine raampjes.

om het project een passende naam te geven was er inmiddels een nieuwe socialistische held aan het firmament verschenen. Letterlijk. Het was de kosmonaut Juri Gagarin. Die nieuwe Lord of the Ring hoefde niet lang te wachten tot het werk begon.

Met socialistische daadkracht werd voortvarend de aanval op de binnenstad ingezet. Het resultaat was onbeschoft lelijk, en dat was ook precies de bedoeling. Een ideologie die claimde op superieure wijze af te rekenen afrekende met het verleden moest dat ook in ruimtelijke zin waar kunnen maken.

De voormalige ringweg werd, samen met stukken binnenstad, waar nodig gesloopt om plaats te maken voor de enorme plattenbau-flats. Voorlopig hoogtepunt was het Hotel Kosmos. Daarmee was de nieuwe zone in ieder geval al hoger geëindigd dan de onfortuinlijke kosmonaut al in1968 (precies op mijn geboortedag overigens) met een straaljager te pletter sloeg.

Het voormalige Hotel Kosmos met directe omgeving. Onder een stukje half gesloopte ring met een momenteel in renovatie verkerend Punkt-Hochhaus.

Desondanks werd er begin jaren ’70 weer ijverig verder gesloopt en gebouwd. Dit het meest tot de verbeelding sprekende stukje ring bestaat uit een megalomane expositie van enorme Plattenbau blokken. Ze zijn geknikt en nemen door hun gebogen vorm een diepe hap uit de binnenstad. Hoewel het concept van hoogbouw in het westen al begin jaren ’70 in onbruik was geraakt leefden de planners zich in Erfurt nog helemaal uit. In de jaren ’80 werd er een wand van flats toegevoegd die de Plattenbau tot een extreem ranzig nieuw hoogtepunt voerde. De Wohnscheiben hebben ongewone betonnen liftschachten, naargeestige terrassen en griezelige tunnels.

Juri maakte in een uur een rondje rond de aarde, maar de ring omsloot na 30 jaar nog maar een stukje van de binnenstad. Dat was trouwens niet de bedoeling. Als het aan de planners had gelegen was de ring -met bijbehorende snelweg- doodleuk door de binnenstad dwars over de Dompltaz doorgebroken om hem te sluiten. Een voltooing van de Ring had de drager daarvan-de binnenstad dus- onzichtbaar gemaakt en hem uiteindelijk laten verdwijnen. Dapper protest van burger organisaties die als evenzovele Frodo’s tegen de duistere machten ten strijde trokken leidden er toe dat de Ring de binnenstad nooit werd gesloten.

Model van de Ring in zijn gewenste vorm. De restanten van de binnenstad liggen als een eilandje in het midden. Vergelijk en huiver met Google Earth.

De gebroken ring ligt sindsdien als een verlepte betonnen banaan rond het middeleeuwse centrum. De Ring hult de binnenstad in een permanente schaduw en is een door zijn breedte een onoverbrugbare barriere. Ook in sociaal opzicht. De flats worden door passanten vermeden en werken Verelendung in de hand. Ze bieden vooral plaats aan dubieuze restaurants, speelhallen en andere vormen van lage commercie. Zo blijft Erfurt in de ban van de ring. Het stukje Mordor ligt geduldig te wachten tot een argeloze stadsbestuurder zijn vingers er weer eens in steekt. Benieuwd wat er dan gaat gebeuren.

De Gagarin Ring begon als in 1889 ringstraat om Erfuts stadscentrum. Na een kort intermezzo als Mao-Tse-Tung-Ring werd hij in 1964 definitief naar de nieuwe Sovjet held vernoemd. De Ring werd volgebouwd met flats in plattenbauwijze. Dit was de benaming voor de machinale en goedkope systeembouw die vanaf midden jaren ’50 in de DDR-en het hele Oostblok- massaal werd ingezet om snel moderne woningen te bouwen. Tot het bittere einde overigens. De rest van het uitzonderlijk mooie centrum, dat tot de gaafst bewaarde stadscentra van Duitsland behoort, ontsprong op het nippertje grootschalige sloop.
Dat slopen ging overigens op doortrapte wijze. Door systematische verwaarlozing (en actief ingrijpen van de Stasi door het moedwillig aanbrengen van vernielingen) werden huizen welbewust onbewoonbaar gemaakt om sloop te bespoedigen en bewoners weg te jagen. Je kunt de moed van de bewoners van de DDR-dictatuur om hiertegen in opstand te komen niet hoog genoeg prijzen.
Na de Wende werd de Ring opgeknapt om de grauwe systeembouw enigszins geschikt te maken voor moderne bewoners. Momenteel wordt er rond een geplande ontsluitingsas naar het centrum (foto’s rechtsonder) weer flink gerenoveerd. Maar mooi wordt het nooit.